osoparavos.com

— Adam Donaldson Powell

Attvinninga av merksemda

Kunsten, minnet og det ufullførte verket til det menneskelege medvitet

Ein vender ikkje tilbake til Marcel Proust berre for å beundre eit meisterverk. Ein vender tilbake fordi somme verk følgjer oss gjennom heile livet og stille endrar måten vi bur i verda på. Dei nøyer seg ikkje med å lære oss noko nytt; dei vekkjer noko i oss som lenge har venta på å bli attkjent.

Geniet til Proust ligg ikkje berre i at han skreiv om minnet. Det ligg i at han opna minnet for oss som ei skapande kraft. Fortida er ikkje berre det som ligg bak oss. Ho lever vidare i oss og ventar på den stunda då merksemda blir djup nok til å finne henne att.

Det kjende blir mystisk på nytt.

Det daglegdagse blir opplyst.

Ein smak, ein lyd, ein gest, eit rom, ein samtale — alt kan gøyme ei heil verd, så sant medvitet lærer å ta imot det.

Proust lærer oss at vi aldri heilt har levd det vi har levd før merksemda har opna heile djupna i det for oss.

Det er difor somme forfattarar blir følgjesveinar gjennom eit heilt liv. Dei gjev oss ikkje berre informasjon, forteljingar eller idear. Dei endrar sjølve tilhøvet vårt til røyndomen. Dei lærer oss ikkje kva vi skal sjå, men korleis vi skal sjå.

Forfattarane som har følgt vår eiga intellektuelle og kunstnarlege ferd — Proust, Montaigne, Ruskin, Wilde, Colette og så mange andre — ser ved fyrste augnekast ut til å ha lite til felles. Dei høyrer til ulike hundreår, ulike kulturar, ulike temperament og ulike kunstnarlege tradisjonar. Likevel gøymer det seg ei djup eining under desse skilnadene.

Alle skjøna dei at kunsten byrjar med merksemda.

Før uttrykket kjem persepsjonen — sanseakta.

Før tolkinga må ein ha tolmod til å bli verande ved ein ting lenge nok til at han opnar seg sjølv.

Den fyrste plikta til kunstnaren er ikkje å tvinge ei meining på verda, men å møte verda med truskap.

Åndeleg følgjeskap

Litteraturhistoria blir ofte skriven som ei historie om rørsler, påverknader eller kategoriar. Desse innfallsvinklane er verdfulle, men dei forklarar aldri heilt den opplevinga som fyrst dreg oss mot bøkene.

Vi møter ikkje skular fyrst.

Vi møter ånder.

På ei ofte uventa stund talar eit anna medvit til oss med ei slik treffsikkerheit at vi kjenner att noko i oss sjølve som vi fram til då ikkje hadde vore i stand til å formulere.

Dette er eitt av dei stille undera i litteraturen.

På tvers av hundreår, språk og livsvilkår møtest medvit.

Montaigne, som skriv i tårnet sitt, granskar den menneskelege naturen med ei ærlegdom som råkar oss med ei rå og umiddelbar kraft. Ruskin lærer oss at det å sjå fagerdom krev merksemd, disiplin og ei moralsk førestillingsevne. Colette gjer dei mest vanlege sansingane om til openberringar. Wilde viser at stil kan bli eit uttrykk for ein indre fridom. Proust samlar alle desse moglegheitene i ein enorm meditasjon over tida, minnet, lengten og identiteten.

Dei gjev oss ikkje berre svar.

Dei vekkjer evner i oss.

Den djupaste arven frå litteraturen er ikkje ei samling konklusjonar. Det er eit sett med måtar å sanse på.

Ei stor bok kjem ikkje i staden for vår eiga erfaring.

Ho utvidar henne.

Etter å ha lese Proust oppdagar vi kanskje dimensjonar ved minnet som vi til då ikkje hadde lagt merke til. Etter Colette ser vi på den sansbare verda med ei ny merksemd. Etter Ruskin dveler vi lenger ved arkitekturen, handverket eller landskapet. Etter Montaigne blir vi meir oppriktige granskarar av våre eigne motseiingar.

Forfattaren seier stille til oss:

«Sjå her.

Gjev akt på dette.

Sjå det som var usynleg.»

Litt etter litt lærer lesaren å sjå.

Det er difor det å skrive om litteratur ikkje berre er ei øving i utgreiing. I si mest fullendte form er det ein samtale.

Essayisten stiller seg ikkje over ein annan forfattar for å felle ein dom.

Han går inn i ein dialog med han.

Verket blir ein møtestad mellom medvit.

Vi skriv om dei som har gjeve oss noko.

Kritikken er, på sitt høgaste nivå, ei form for takksemd.

Tilblivinga til verket

For å skjøne eit kunstverk heilt ut må ein stundom sjå seg tilbake — ikkje berre mot det ferdige verket, men mot den lange prosessen som fødde det.

Eit meisterverk står fram for oss som eit fullenda heile. Likevel gøymer denne tilsynelatande perfeksjonen tvil, omarbeidingar, forkasta moglegheiter og år med usynleg førebuing.

Det ferdige verket skjuler tilblivinga som gjorde det mogleg.

Det er difor eg les forfattarar i kronologisk rekkjefølgje.

Å lese verka til ein forfattar i den rekkjefølgja dei vart skapte, er å vere vitne ikkje berre til ei rekkje bøker, men til utviklinga av eit medvit.

Ein ser at ei ånd oppdagar seg sjølv.

Ungdomsverka er ikkje berre ufullkomne utgåver av seinare meisterverk. Dei er naudsynlege steg i forminga av eit syn. Biletbruken kjem att og att. Spørsmåla blir djupare. Nederlaga blir til grunnlag. Litt etter litt oppdagar kunstnaren kva sjølve verket krev av han.

Kunstnaren skapar ikkje berre verk.

Han blir seg sjølv.

Å lese Proust-biografien til Jean-Yves Tadié parallelt med På sporet av den tapte tid opnar nettopp dette mysteriet. Biografien gjer ikkje verket mindre ved å forklare det gjennom hendingar. Tvert imot lèt han oss sjå den utrulege forvandlinga der livet blir til kunst.

Romanen er ikkje biografien.

Men romanen står heller ikkje utan samanheng med livet som fødde han.

Mellom dei to strekkjer verkstaden til medvitet seg.

Der blir minnet, lidinga, lengten, lesinga, iakttakinga, førestillingsevna og draumen omforma til form.

Proust skjøna at ingenting av det som verkeleg er levd, går heilt tapt. Det som forsvinn frå det vanlege medvitet, kan vende tilbake forvandla. Det som ser ubetydeleg ut, kan gøyme skjulte dimensjonar. Tida nøyer seg ikkje med å ta tinga med seg; gjennom kunsten opnar ho dei.

Kunstnaren samlar brotstykka frå tilværet og oppdagar den skjulte strukturen deira.

Livet gjev stoffet.

Merksemda finn meininga.

Kunsten gjev det varigheit.

Det ufullførte verket

Vi talar ofte om verka til ein kunstnar som om dei var reine, sjølvstendige resultat som står ved sida av kvarandre på ei hylle: romanane, dikta, essaya, måleria, ungdomsverka, dei modne verka, sigerane og nederlaga.

Men hjå somme skaparar finst det i grunnen berre eitt einaste verk.

Det faldar seg ut gjennom eit heilt liv.

Alt kunstnaren skapar, er ein del av den same streva — eit arbeid som held fram utan stans for å skjøne og gje uttrykk for eit syn.

Dei einskilde verka er ikkje isolerte monument.

Dei er rørsler i ein større komposisjon.

Kunstnaren skapar ikkje ei mengd med verk.

Han lever eitt einaste verk i mange former.

Det er difor Proust står som eit så fascinerande døme. På sporet av den tapte tid er ikkje berre ein roman han skreiv; det er forma livet hans fann for seg sjølv. Verket vart strukturen som minnet, erfaringa, lidinga, lesinga og førestillingsevna kunne forvandlast gjennom til meining.

Om Proust hadde levd lenger, ville han nesten heilt sikkert halde fram med å ta opp att, utvide og gjere verket sitt djupare — ikkje fordi det var ufullført i vanleg forstand, men fordi den skapande krafta som gav det liv, ikkje var sløkt.

Verket heldt fram fordi medvitet som skapte det, òg heldt fram.

Slik er det for så mange store kunstnarar.

Montaigne heldt aldri opp med å leggje til nye ting i Essais sine heilt til livets slutt. Skriftene, teikningane, kunstkritikken og dei sosiale tankane til Ruskin kan ikkje skiljast frå kvarandre, fordi dei alle spring ut frå det same synet på fagerdom, sanning og menneskeleg ansvar.

Romanane, minna, krønikene og kvardagsskildringane til Colette utgjer éi og same utforsking av sansing, identitet og fridom.

Kunstnaren står ikkje utanfor skapinga si, som ein meister som rår over verket sitt.

Han er ein del av det.

Livet formar kunstnaren.

Kunstnaren formar verket.

Verket formar dei som møter det.

Å skape er difor ikkje ei isolert stund.

Det er eit tilhøve som held fram.

Denne måten å skjøne skapinga på forvandlar òg synet vårt på nederlaget.

Kvar einaste kunstnar kjenner ufullførte sider, mislukka forsøk, forlatne vegar og usikre byrjingar. Ingenting av dette er berre teikn på ei grense.

Alt dette høyrer til opplæringa av blikket.

Det ufullkomne verket er ikkje fienden til meisterverket.

Det er stamfaren til det.

Eit mislukka dikt kan lære poeten korleis han skal skrive det neste. Eit ufullkome lerret kan lære målaren å sjå. Ein forkasta idé kan bli grunnlaget for ei framtidig oppdaging.

Det finst ikkje noko verkeleg nederlag i skapinga.

Det finst berre forvandlingar.

Ideane utviklar seg.

Metodane blir finpussa.

Forventningane modnast.

Måla blir djupare.

Den som legg ut på ei skapande ferd, er ikkje lenger den same som den som held fram på henne.

Dette tyder ikkje at alle verk er like mykje verdt. Kvalitet har noko å seie. Handverket har noko å seie. Disiplinen har noko å seie. Eit liv vigd til læring kan føde eit verk av uvanleg kraft, medan eit anna vil bli verande avgrensa.

Men domen burde aldri viske ut den medkjensla som den langsame prosessen fortener — den prosessen der kvar kunstnar blir kunstnar.

Kvar einaste skapar byrjar som lærling.

Kvar einaste skapar blir verande lærling.

Kvar kunstnar er både elev og meister.

Vi tek imot.

Vi forvandlar.

Vi fører vidare.

Den store samtalen

Kunsten er aldri heilt privat.

Kvar ekte skaping går inn i ein større arv: den felles skatten til det menneskelege medvitet.

Det som overlever, er ikkje berre vitnemålet frå ein person eller ein tidsalder.

Det som overlever, er ein måte å sjå på.

Kunstnaren etterlet seg ikkje berre eit verk.

Han etterlet seg ei innbyding.

Ein lesar, ein sjåar eller ein lyttar i framtida stig inn i dette bevarte medvitet og oppdagar nye moglegheiter for sitt eige liv der.

Det er truleg den mest ekte forma for uforgjengelegheit som kunsten kan love.

Ikkje at eit ego overlever uskadd mot tida.

Men deltakinga.

Kunstnaren er framleis til stades, ikkje fordi sjølvet hans slepp unna dauden, men fordi merksemdshandlinga hans held fram med å leve.

Proust skapar kvar gong ein lesar finn att ein gløymd dimensjon i sitt eige minne.

Montaigne skapar kvar gong eit menneske kjenner att sine eigne motseiingar og si eiga menneskelegheit i sidene hans.

Colette skapar kvar gong ein lesar lærer å sanse fagerdomen i den vanlege erfaringa.

Ruskin skapar kvar gong eit blikk oppdagar at det å sjå reint faktisk krev eit ansvar.

Wilde skapar kvar gong nokon skjønar at førestillingsevne og eigenart er grunnleggjande former for menneskeleg fridom.

Det framtidige livet til kunstnaren er ikkje ein eigedom.

Det er ei vidareføring.

Verket er ikkje berre det som står att.

Det er det som held fram med å skje.

Det er difor kunstformene høyrer til heile menneskeheita. Dei utgjer eit enormt rom for menneskeleg erfaring, ein stad der tankar, minne, kjensler, oppdagingar og draumar blir tekne vare på, forvandla og gjevne vidare til dei som kjem etter.

Kvar generasjon tek imot denne arven.

Kvar generasjon forvandlar han.

Kvar generasjon legg sitt eige bidrag til.

Den kunstnarlege arven til menneskeheita er ikkje eit museum av ferdige verk.

Det er ein levande arkitektur.

Han liknar ein katedral under bygging.

Kvar generasjon tek imot steinar som er hogne ut av hendene til dei som kom før.

Kvar generasjon legg sitt eige arbeid til.

Ingen ser den ferdige bygningen.

Og meir enn det: kvar tru handverkar dreg sitt strå til fagerdomen hans.

Den ufullendte symfonien

Kanskje har vi misforstått kva fullending er.

Vi ser gjerne for oss meisterverket som ein endeleg destinasjon: eit perfekt objekt, lyft ut av uvissa, eit endeleg ord som ikkje toler meir omarbeiding.

Men dei største kunstverka peikar mot ei anna moglegheit.

Storleiken deira ligg ikkje i at dei lukkast.

Han ligg i at dei held seg opne.

Eit meisterverk er ikkje ei stengd dør.

Det er ei opning.

Ingenting kunstverk kan tømme den røyndomen det rører ved. Den menneskelege erfaringa er for vidfemnande. Medvitet er for mystisk. Verda går heile tida utover dei formene vi finn opp for å prøve å skjøne henne.

Kunstnaren fangar ikkje røyndomen éin gong for alle.

Han skapar ei form som røyndomen kan halde fram med å opne seg gjennom.

Det er difor dei store verka blir meir og meir ferdige med tida.

Dei inneheld meir enn det skaparane deira sjølve visste at dei hadde lagt ned i dei.

Dei blir større takka vere generasjonane av lesarar, sjåarar, lyttarar og kunstnarar som oppdagar hittil usynlege moglegheiter i dei.

Eit kunstverk blir såleis ein møtestad mellom fleire medvit: medvitet til skaparen, medvitet til dei som kom før, og medvitet til dei som vil møte verket i framtida.

Kunstnaren opnar samtalen.

Framtida fører han vidare.

Det er difor symfonien er ufullendt.

Ikkje fordi han manglar noko.

Men fordi noko held fram med å skje.

Menneskeheita sjølv er ufullendt.

Vi er ikkje ferdige skapningar som berre utfører ein plan lagd på førehand.

Vi tek del i ein enorm skapande prosess.

Kvar merksemdshandling, kvart strev etter å skjøne, kvart ærleg uttrykk legg noko til heilskapen.

Det er difor eit liv vigd til å skrive eller måle ikkje verkeleg kan delast opp i skilde verk.

Essaya, dikta, måleria og tankane er ikkje isolerte prestasjonar.

Dei er uttrykk for eitt og same vedvarande strev:

å gjere merksemda vår djupare,

å skjøne med større oppriktigheit,

å ta vare på det som elles ville svinne bort,

og å gje verda noko tilbake av det vi har fått.

Kunstnaren fullfører ikkje verket.

Han slår seg saman med det.

Vi sigrar ikkje over tida ved å flykte frå henne.

Vi svarar tida ved å ta del i henne.

Kvar merksemdshandling blir til ei takksemd.

Kvar skaping blir ei gåve gjeven tilbake.

Kvart liv kan leggje noko til — så lite det enn måtte vere — til den ufullendte symfonien til det menneskelege medvitet.

Verket held fram.

Merksemda står fast.

Symfonien er ufullendt —

og det er nettopp difor han lever.