— Adam Donaldson Powell

Kvifor og korleis nynorsk er den norske målforma som høver best til diktskriving

Noreg er eit land med to offisielle skriftspråk: bokmål og nynorsk. Begge er fullverdige målformer med lange litterære tradisjonar. Likevel meiner mange at nynorsk har eigenskapar som gjer det særleg godt eigna til diktskriving. Dette handlar ikkje om at bokmål er mindre verdt, men om at nynorsk har eit språkleg uttrykk som ofte ligg tettare opp til norske dialektar, naturlege lydmønster og eit rikt ordtilfang.

Eit språk bygd på dialektane

Nynorsk vart utvikla av Ivar Aasen på 1800-talet gjennom systematiske studiar av norske dialektar. Målet hans var å skape eit skriftspråk som bygde på den levande talemåten i landet, i staden for det danskpåverka skriftspråket som seinare utvikla seg til bokmål.

Fordi nynorsk har røter i dialektane, opplever mange at språket verkar meir munnleg og naturleg. Dette kan vere ein fordel i lyrikken, der rytme, klang og nærleik til talespråket ofte er viktige verkemiddel.

Musikalsk rytme og klang

Dikt er ikkje berre ord med meining; dei er òg lyd. Nynorsk inneheld mange korte og klangfulle ord som gjev teksten ein naturleg musikalitet. Ord som «vind», «ljos», «draum», «fjell», «kjærleik» og «kveld» skaper mjuke overgangar mellom lydane og eignar seg godt i poetiske samanhengar.

Den store variasjonen i bøyingar og ordformer gjev dessutan diktaren større fridom til å byggje rytme og rim utan at språket verkar kunstig.

Eit rikt ordtilfang

Nynorsk har teke vare på mange gamle norske ord og uttrykk som framleis lever i dialektane. Dette gjev forfattarar eit breitt register av ord med ulike nyansar. Eit dikt kan difor uttrykkje kjensler, naturskildringar og stemningar med stor presisjon.

Særleg når ein skriv om natur, årstider eller menneskelege kjensler, opplever mange at nynorsk tilbyr ord som ligg tett på norske kulturtradisjonar og landskap.

Tradisjon for sterk lyrikk

Nynorsk har ein imponerande tradisjon innan norsk lyrikk. Fleire av dei fremste diktarane i Noreg har skrive på nynorsk, og dei har vist kor uttrykksfull denne målforma kan vere. Gjennom dikta deira har nynorsk vorte knytt til sterke naturskildringar, eksistensielle spørsmål og musikalsk språkføring.

Denne tradisjonen inspirerer nye generasjonar forfattarar til å utforske dei poetiske moglegheitene som ligg i språket.

Er nynorsk den «beste» målforma for dikt?

Påstanden om at nynorsk er den beste norske målforma for diktskriving, er først og fremst eit spørsmål om smak og litterær tradisjon, ikkje eit objektivt faktum. Mange framifrå dikt er skrivne på bokmål, og kvaliteten på eit dikt kjem i hovudsak av diktaren si evne til å bruke språket kreativt.

Likevel finst det gode grunnar til at mange lyrikarar føretrekkjer nynorsk. Den nære koplinga til dialektane, den naturlege rytmen, det rike ordtilfanget og den sterke lyriske tradisjonen gjer nynorsk til eit særs godt reiskap for poetisk skriving.

Konklusjon

Nynorsk har fleire språklege eigenskapar som gjer målforma spesielt godt eigna til diktskriving. Den musikalske klangen, nærleiken til dialektane og eit variert ordforråd gjev diktaren mange moglegheiter til å skape levande og uttrykksfulle tekstar. Samstundes finst det ingen fasit på kva målform som er best for lyrikk. Det viktigaste er korleis språket blir brukt. For mange diktarar er nynorsk likevel den målforma som best fangar rytmen, kjenslene og bileta dei ønskjer å formidle.

______________________________

Målstev

Mangt eit mål eg munnen fær,
mangt eit ord eg svingar.
Likevel er nynorsk den
som lengst i hjarta klingar.

Heime går eg støtt og fint
på bokmål dagen lang.
Til banken, butikken, post i boks –
det går med vanleg klang.

Men kjem eg til ein framand by
med duk på kvite bord,
då vaknar gamle tungespel
og dansar fram som ord.

«Bonsoir!» når suppa kjem.
«Buonasera!» til vin.
«Gracias!» når rekna kjem,
om rekna kjennest fin.

Og er det Portugal eg ser,
eller Brasil sin sol,
då rullar ordi mjukt av stad
som båt på stille fjord.

Eg drøymer ikkje einsfarga,
eg drøymer måla mangt.
Om natta skiftar tunga mål
så lett som vinden snøgt.

I går var draumen fransk og mild,
i natt var spansk på ferd.
Eg vakna opp og tenkte stilt:
«Kva land er dette verd?»

Men kjem det folk på gatehjørn
med altfor venleg smil,
og vil meg selja straum og tru
på same minutt og mil,

då svarar eg med glade ord
frå språk dei knapt har høyrt.
Dei nikkar, smiler, bukkar pent,
og går sin veg forstyrt.

Ein baud meg skifta telefon.
Eg svara på italiensk.
Han såg på meg som om eg kom
frå månen – eller Vinstra, kanskje.

Ein annan kom med skjema fullt
av gode føremål.
Eg svara mjukt på portugisisk.
Han miste heilt sitt mål.

Essay krev sitt eigne mål,
artiklar like eins.
Novella finn den drakta ho
vil bera inn til steins.

For tanken eig si eiga røyst,
han spør korkje lensmann, prest
om kva for mål han skal ta på
når han vil kle seg best.

Men når eit dikt vil fødast fram
av regn og vind og mold,
då hjelper korkje boulevard
eller kastiljansk stolt.

Då kjem han, still og sjølvsagd fram,
med never i si hand.
Han helsar ikkje høgt og fint,
men kjenner kvar ein grand.

Nynorsken bed seg ikkje fram,
han skryt av lite, sant.
Han berre set seg ved mitt bord
som ein gamal slektning vant.

Bokmålet er ein god granne,
velstelt, høfleg, rund.
Han låner sukker, smiler pent
og kjem når klokka er stund.

Fransk ber hatt og silkehanskar,
italiensk syng tenor.
Spansk dansar til sola går ned,
portugisisk sukkar kor.

Dei er gjester eg set stor pris på,
kvar med sitt gode lag.
Men nynorsken tek av seg skorne
og blir verande kvar dag.

Så lat dei telja språk eg kan,
som medaljar på ei snor.
Eg tel heller dei dikti
som fann si rette jord.

For verda er vid,
og tunga er fri,
og kvart mål har si ære.
Men skal eit norsk dikt
stå støtt på si tuft,
må nynorsken bera det fram og bere.

— Adam Donaldson Powell