— Adam Donaldson Powell & ChatGPT
Frå bokmål til nynorsk – ei innføring i likskapar og skilnader
For mange som kan bokmål, verkar nynorsk først som eit heilt nytt språk. Det er likevel ikkje tilfelle. Bokmål og nynorsk er dei to offisielle norske skriftspråka, og begge byggjer på norske dialektar og ei felles språkhistorie. Dei fleste grammatiske reglane er dei same, men ordformer, bøying og enkelte uttrykksmåtar skil seg frå kvarandre.
Det viktigaste først
Det meste av setningsbygginga er lik.
Bokmål:
- Jeg bor i Norge.
- Han kommer i morgen.
- Vi har spist middag.
Nynorsk:
- Eg bur i Noreg.
- Han kjem i morgon.
- Vi har ete middag.
Sjølv om mange ord ser annleis ut, er strukturen den same.
Personlege pronomen
Ei av dei første endringane ein legg merke til, er pronomena.
| Bokmål | Nynorsk |
|---|---|
| jeg | eg |
| meg | meg |
| du | du |
| han | han |
| hun | ho |
| den | den |
| det | det |
| vi | vi |
| dere | de |
| de | dei |
Eksempel:
Bokmål: Jeg kjenner henne.
Nynorsk: Eg kjenner henne.
Bokmål: De kommer snart.
Nynorsk: Dei kjem snart.
Legg merke til at ho blir brukt der bokmål har hun.
Verb
Verb har ofte andre former.
| Bokmål | Nynorsk |
| kommer | kjem |
| finner | finn |
| blir | blir |
| gjør | gjer |
| sier | seier |
| bor | bur |
| skriver | skriv |
Eksempel:
- Jeg skriver. → Eg skriv.
- Han gjør det. → Han gjer det.
- Vi kommer senere. → Vi kjem seinare.
Mange verb mister endinga -er.
Substantiv
Nynorsk brukar oftare alle tre kjønna.
Bokmål:
- en bil
- ei bok (eller en bok)
- et hus
Nynorsk:
- ein bil
- ei bok
- eit hus
Bestemt form:
- bilen → bilen
- boka → boka
- huset → huset
Eigedomsord
Eigedomsord kjem ofte etter substantivet i nynorsk.
Bokmål:
- min bil
- mitt hus
Nynorsk:
- bilen min
- huset mitt
Begge variantane er mogleg, men plassering etter substantivet er svært vanleg.
Plassering av pronomen
Ordstillinga er nesten identisk med bokmål.
Etter verbet:
- Eg såg han.
- Ho fann henne.
- Vi møtte dei.
Når ei setning byrjar med eit tidsuttrykk eller eit adverbial, kjem verbet framleis på andre plass.
Bokmål:
- I går kjøpte jeg en bok.
Nynorsk:
- I går kjøpte eg ei bok.
Pronomenet kjem etter verbet, akkurat som i bokmål.
Nekting
Ordet ikkje svarar til bokmåls ikke.
- Eg kjem ikkje.
- Han veit ikkje svaret.
- Vi har ikkje tid.
Spørsmål
Spørsmål blir danna på same måte.
- Kjem du?
- Har de ete?
- Kor bur du?
Merk spørjeorda:
| Bokmål | Nynorsk |
| hva | kva |
| hvor | kvar |
| hvordan | korleis |
| hvorfor | kvifor |
| hvem | kven |
Vanlege ord
Nokre ord endrar seg ofte.
| Bokmål | Nynorsk |
| etter | etter |
| før | før |
| fordi | fordi |
| ikke | ikkje |
| også | òg |
| bare | berre |
| mye | mykje |
| noen | nokon |
| noe | noko |
| begge | begge |
påverknad eller språklege kalkar
Når ein lærer nynorsk, er det vanleg å overføre bokmålsformer direkte. Dette blir ofte kalla språklege kalkar eller påverknad frå bokmål.
For eksempel:
❌ Jeg tror det blir bra → Eg trur det blir bra. (Dette er eigentleg korrekt.)
Men:
❌ Eg skriver.
✔ Eg skriv.
❌ Eg kommer.
✔ Eg kjem.
❌ Eg ikke veit.
✔ Eg veit ikkje.
Her ser vi at ordstillinga er den same, medan ordformene må endrast.
Ordstilling
Den grunnleggjande ordstillinga er lik.
- Eg les boka.
- Ho kjøpte bilen.
- Dei spelar fotball.
Ved leddsetningar kjem verbet, som i bokmål, etter subjektet.
Bokmål:
- Jeg vet at han kommer.
Nynorsk:
- Eg veit at han kjem.
Kvifor verkar nynorsk annleis?
Nynorsk byggjer i stor grad på norske dialektar slik dei utvikla seg frå gammalnorsk, medan bokmål historisk har vore meir påverka av dansk. Derfor finn ein mange ord i nynorsk som liknar meir på dialektar over store delar av landet.
Til dømes:
- eg
- ikkje
- mykje
- heim
- gut
- jente
- vatn
For mange nordmenn høyrest desse formene naturlege ut fordi dei finst i lokale dialektar.
Gode råd for å lære nynorsk
- Lær dei vanlegaste pronomena utanåt.
- Øv på dei mest brukte verba, som vere, ha, kome, gjere, finne, skrive.
- Les korte nynorsktekstar kvar dag.
- Skriv enkle setningar og samanlikn dei med bokmål.
- Hugs at ordstillinga stort sett er den same – det er først og fremst ordformene som endrar seg.
Avslutning
For ein som kan bokmål, handlar læring av nynorsk først og fremst om å bli kjend med nye ordformer og bøyingar, ikkje om å lære heilt ny grammatikk. Pronomen, verb og enkelte faste uttrykk er dei største skilnadene, medan setningsbygginga er svært lik. Når du først har lært dei vanlegaste mønstera, vil du oppdage at overgangen frå bokmål til nynorsk er mykje mindre enn han verkar ved første augekast.
Leave a Reply