— Adam Donaldson Powell + IA

Proust, medvitsstraumen og den norske romanen: Ei undersøking av påverknaden på bokmåls- og nynorsklitteraturen

Innleiing

Marcel Proust (1871–1922) høyrer til dei mest sentrale forfattarane i den europeiske modernismen. Med romansyklusen À la recherche du temps perdu (1913–1927) utvikla han ei ny forståing av romanforma, der subjektiv erfaring, erindring og tidsmedvit fekk forrang framfor ytre handling. Proust var ikkje den første som vende seg mot mennesket sitt indre liv, men han gav denne vendinga ei litterær form som fekk avgjerande innverknad på den moderne romanen. Den proustianske estetikken vart eit viktig referansepunkt for modernistar som James Joyce, Virginia Woolf og William Faulkner, men òg for seinare europeiske og nordiske forfattarar.

I Noreg kom påverknaden meir indirekte enn i den engelskspråklege modernismen. Norsk litteratur utvikla aldri ei reindyrka proustiansk retning, men fleire av dei viktigaste forfattarane på både bokmål og nynorsk tok opp i seg sentrale element frå Proust: interessa for den subjektive tidsopplevinga, den psykologiske analysen, den indre monologen og samanhengen mellom minne og identitet. Dette essayet vil undersøkje korleis Proust har påverka utviklinga av medvitsstraumen i norsk litteratur, og korleis denne påverknaden kjem til uttrykk i både bokmåls- og nynorsktradisjonen.

Proust og den modernistiske revolusjonen

Då dei første banda av À la recherche du temps perdu kom ut i 1913, braut dei med den dominerande realistiske romantradisjonen frå 1800-talet. Hos Balzac, Flaubert og Zola stod den ytre verda framleis i sentrum. Hos Proust er handlinga underordna medvitet. Romanen utviklar seg gjennom assosiasjonar, refleksjonar og sanseinntrykk, og kronologien vert erstatta av ei psykologisk oppleving av tid.

Den mest kjende illustrasjonen er den såkalla madeleine-scena, der smaken av ei kake dyppa i lindete plutseleg opnar eit heilt univers av gløymde barndomsminne. Filosofisk ligg dette nær Henri Bergson si forståing av durée, den levde tida, der fortid og notid ikkje er skilde storleikar, men flyt saman i medvitet. Proust gjorde denne tidsfilosofien om til litterær praksis.

Ein viktig skilnad mellom Proust og Joyce er at Proust sjeldan forsøker å skrive ned den ufiltrerte tankestraumen direkte. Forteljaren reflekterer over medvitet snarare enn å registrere det ukritisk. Difor talar fleire litteraturvitarar om Proust som ein føregangsmann for den psykologiske romanen, heller enn ein rein representant for medvitsstraumen.

Medvitsstraum som litterær teknikk

Omgrepet medvitsstraum (stream of consciousness) vart innført av psykologen William James i The Principles of Psychology (1890). I litteraturvitskapen viser det til forteljeteknikkar som prøver å gjere lesaren delaktig i den kontinuerlege rørsla av tankar, kjensler, sansingar og minne.

Det er vanleg å skilje mellom fleire former:

• Indre monolog, der tankane vert presenterte direkte utan forklarande forteljar.
• Fri indirekte tale, der forteljaren glir over i karakteren sitt språk.
• Psykologisk retrospeksjon, der eit seinare medvit analyserer eigne erfaringar.

Proust nyttar særleg den siste forma. Joyce, særleg i Ulysses, utviklar den første. Virginia Woolf kombinerer begge teknikkane.

Den norske romanen tok opp element frå alle desse formene, men utvikla dei på eigne premissar.

Dei første norske impulsane

Den norske romanen var ved inngangen til 1900-talet framleis prega av realismen og naturalismen. Arven etter Henrik Ibsen, Alexander Kielland, Jonas Lie og Amalie Skram gjorde at den sosiale røyndomen stod sterkare enn dei indre psykologiske prosessane.

Likevel byrja ei gradvis vending mot subjektivitet allereie hos Knut Hamsun. Romanar som Sult (1890) og Mysterier (1892) skildrar ustabile medvit og fragmenterte tankeforløp. Hamsun skreiv desse verka før Proust publiserte hovudverket sitt, og utviklinga skuldast difor ikkje proustiansk påverknad. Likevel peikar Hamsun fram mot mykje av den same modernistiske interessa for medvitet. På dette punktet må ein vere varsam med å snakke om påverknad; det er meir presist å tale om parallelle modernistiske utviklingsliner.

Den direkte resepsjonen av Proust kom først etter første verdskrigen, då fransk modernisme vart kjend i Norden gjennom omsetjingar, kritikk og litterære tidsskrift.

Bokmålstradisjonen

Sigurd Hoel

Sigurd Hoel representerer kanskje den første verkeleg proustianske tendensen i norsk litteratur. Romanar som Møte ved milepelen (1947) undersøker korleis fortida stadig grip inn i notida. Erindring vert ikkje framstilt som eit arkiv, men som ein aktiv prosess der mennesket stadig omskapar sitt eige liv.

Psykoanalysen spelar ei viktig rolle hos Hoel, men interessa for minne minner samstundes om Proust. Forteljinga vert driven av sjølvgransking snarare enn dramatisk handling.

Johan Borgen

I trilogien om Lillelord kombinerer Johan Borgen psykologisk analyse med refleksjonar over identitet. Barndommen fungerer som ei kjelde til stadig nye tolkingar av vaksenlivet. Her finst den same grunnleggjande tanken som hos Proust: mennesket forstår seg sjølv gjennom erindringa.

Dag Solstad og Karl Ove Knausgård

Hos Dag Solstad vert den indre refleksjonen ofte viktigare enn sjølve handlinga. Romanane utviklar seg gjennom lange tankerekker om historie, politikk og identitet.

Karl Ove Knausgård representerer den mest openberre proustianske arvtakaren i nyare norsk litteratur. Min kamp er ikkje berre ein sjølvbiografisk romansyklus; han er òg ei undersøking av korleis minne fungerer. Knausgård skildrar kvardagslege detaljar med same alvor som Proust skildrar aristokratiske salongar. Begge viser korleis det tilsynelatande uvesentlege kan opne for eksistensiell innsikt.

Nynorsktradisjonen

Olav Duun

Olav Duun vert ofte lesen som ein realist, men romanane hans inneheld ei djup utforsking av samvitet og det indre livet. Personane utviklar seg gjennom lange moralske prosessar, der tankar og handling glir over i kvarandre.

Tarjei Vesaas

Hos Tarjei Vesaas får medvitsstraumen ei heilt eiga form. Romanar som Fuglane og Is-slottet skildrar ikkje tanken analytisk, men poetisk. Naturen fungerer som eit bilete på medvitet, og symbol erstattar psykologiske forklaringar.

Mattis i Fuglane opplever verda gjennom eit sanseapparat som lesaren får direkte innsyn i. Dette skaper ei litterær form der det indre livet vert viktigare enn ytre handling. Vesaas står difor nærmare Woolf enn Joyce, men deler med Proust interessa for subjektiv erfaring.

Jon Fosse

Jon Fosse fører denne tradisjonen vidare. I Septologien vert tidsnivå, minne og notid fletta saman gjennom lange rytmiske setningar utan tradisjonell punktsetting. Gjentakingane skaper ei kjensle av kontinuerleg medvit.

Fosse har sjølv peikt på den musikalske sida ved litteraturen, og dette minner om Proust, som bygde opp lange syntaktiske periodar etter musikalske prinsipp. Hos begge vert rytmen ein måte å representere medvitet på.

Historia om medvitsstraumen i Noreg

Den norske utviklinga kan delast inn i fire hovudfasar.

Den første fasen omfattar Hamsun og den tidlege modernismen, der psykologisk intensitet utfordrar den realistiske romanen.

Den andre fasen kjem i mellomkrigstida, då Cora Sandel, Sigurd Hoel og Johan Borgen utviklar den psykologiske romanen med større interesse for minne og subjektivitet.

Den tredje fasen omfattar etterkrigsmodernismen med Tarjei Vesaas, Paal-Helge Haugen og andre eksperimentelle forfattarar, der språket sjølv vert eit uttrykk for medvitet.

Den fjerde fasen finn vi frå 1990-talet og framover, med Jon Fosse og Karl Ove Knausgård. Her vert medvitsstraumen kombinert med sjølvbiografi, essayistikk og filosofisk refleksjon.

Proust sin plass i norsk litteratur

Det ville vere misvisande å hevde at norsk modernisme spring direkte ut av Proust. Like viktig var påverknaden frå Hamsun, Freud, Bergson, Joyce, Woolf og den europeiske modernismen generelt. Likevel fungerer Proust som eit avgjerande knutepunkt. Han legitimerte romanen som ei utforsking av medvitet og gjorde erindringa til eit litterært prinsipp.

Den norske romanen tok denne innsikta opp i seg, men omforma henne. Bokmålstradisjonen utvikla ofte den psykologiske analysen, medan nynorsktradisjonen lét den indre røyndomen kome til uttrykk gjennom poetisk språk, rytme og symbol.

Konklusjon

Proust har hatt ei djup, men indirekte, innverknad på norsk litteratur. Han endra ikkje berre romanforma, men sjølve forståinga av kva ei forteljing kunne vere. Gjennom fokuset på minne, subjektiv tid og det indre livet skapte han eit litterært rom som norske forfattarar seinare fylte med eigne språklege og kulturelle erfaringar.

Historia om medvitsstraumen i Noreg er difor ikkje historia om ei enkel påverknadslinje frå Proust til norske forfattarar. Ho er historia om korleis internasjonal modernisme vart omforma i møte med norske tradisjonar. Frå Hamsun til Vesaas, frå Hoel til Fosse og Knausgård ser vi at interessa for medvitet har vore ei av dei mest produktive drivkreftene i norsk romankunst. I denne utviklinga står Proust framleis som den store europeiske referansen – ikkje fordi norske forfattarar skreiv som han, men fordi han utvida grensene for kva romanen kunne tenkje, hugse og sanse.

Litteraturliste

Bergson, Henri. Matter and Memory. New York: Zone Books, 1991 (1896).

Genette, Gérard. Narrative Discourse. Ithaca: Cornell University Press, 1980.

Hamsun, Knut. Sult. Oslo: Gyldendal, 1890.

Hoel, Sigurd. Møte ved milepelen. Oslo: Gyldendal, 1947.

James, William. The Principles of Psychology. New York: Henry Holt, 1890.

Knausgård, Karl Ove. Min kamp. Oslo: Oktober, 2009–2011.

Proust, Marcel. På sporet av den tapte tid. Norsk omsetjing ved Anne-Lisa Amadou mfl. Oslo: Gyldendal.

Vesaas, Tarjei. Fuglane. Oslo: Gyldendal, 1957.

Vesaas, Tarjei. Is-slottet. Oslo: Gyldendal, 1963.

Woolf, Virginia. Mrs Dalloway. London: Hogarth Press, 1925.