osoparavos.com

Fire dikt om profilering og undervurdering

— Adam Donaldson Powell

Tilfeldig gateprofilering

Auga sveipar over gata.

Ei gruppe tenåringar —
huda merkt før tanken kjem,
aldersgruppe registrert,
for det meste gutar,
hettegenserar, joggesko,
den lause, skulderbreie rytmen
i måten dei går på.

Øyra samlar brotstykke:
vokalar som blir strekte,
konsonantar som blir kutta,
ein dialekt som ber seg sjølv
gjennom kveldslufta.

Bevisa stig
gjennom skjulte korridorar.

Ingen jury samlast.
Ingen vitne sver.

Allereie tek dommen form.

Potensielt bråk.
Potensiell trussel.
Hald avstand.

Kroppen tek imot
hjernen sitt stille notat.

Skuldrene strammar seg
med ein liten brøkdel.

Kjeven festar seg.

Stega blir lengre,
ikkje nok til å springe,
berre nok til å gå vidare.

Ansiktet blir forma
til nøye studert nøytralitet —
verken utfordring
eller invitasjon.

Gå ubemerka forbi.
Gå uskadd vidare.

Berre seinare,
når gata er tom,
kjem ei anna røyst:

Kor mykje vart eigentleg sett?
Kor mykje vart lagt til?

Auga leverte former,
fargar,
lydar.

Sinnet leverte ei historie.

Og ein stad mellom
observasjon og konklusjon,
mellom tenåring og bølle,
mellom framand og fare,

hadde det eldste instinktet
allereie byrja
å skrive slutten.

____________________

Undervurdering på arbeidsplassen

Ho kom med ei notatbok full av margar,
tome felt som venta på namn,
på system,
på det uskrevne kartet over kven som betydde noko.

Kontoret var oppteke
med sitt eige spegelbilete.

Samtalar gjekk i ring rundt kjende andlet
som slyngplanter rundt gammal stein.

Ho lærte kaffimaskina,
passorda,
vanen med å løfte handa
berre litt for seint.

Spørsmåla gled forbi henne
som om ho var ein del av inventaret —
ein stol med meiningar,
eit skrivebord med puls.

Så ein ettermiddag
vende nokon seg mot henne.

«Kva meiner du?»

Rommet vippa.

Endeleg ei opning.
Ei dør som vart låst opp.

Ho byrja varsamt,
bygde tanke til setning,
setning til meining.

«Vel, eg meiner at problemet er —»

Men før tanken rakk å krysse avstanden,
hadde spørjaren allereie snudd seg bort,
merksemda svinga vidare.

«Mark, kva meiner du?»

Og dei uferdige orda hennar
hang i lufta som ein jakke
ingen hadde tenkt å ta på seg.

Samtalen gjekk vidare
utan bryet med å høyre henne.

Likevel er undervurdering ei merkeleg sak.

Ho forvekslar stille med tomt.

Ho trur ei ulukka bok
inneheld inga historie.

Nokre veker seinare,
då eit problem kom
som tryggleiken deira ikkje kunne løyse,

fann rommet seg sjølv
følgjande spor
ho stille hadde kartlagt.

Svaret låg der,
ventande i notat
ingen hadde bede om å sjå,

i observasjonar samla frå kantane,
der dei oversette lærer alt.

Og då ho snakka,
stod rommet endeleg stille.

Ikkje fordi røysta hennar hadde endra seg,
men fordi bevisa
ikkje lenger kunne ignorerast.

Ironien i undervurdering
er at ho seier meir om den som ser
enn den som blir sett.

Ei stjerne byrjar ikkje å lyse
i det augeblikket nokon oppdagar henne.

Ho har brent heile tida.

___________________________

Subtil og utilsikta undervurdering i heimen

Mellombarnet

Ingen bestemte det.

Det var inga samling,
inga røysting,
inga familieforskrift.

Det skjedde slik støv samlar seg
på ei hylle ingen lenger legg merke til.

Den eldste bar forventningar
som ei tung krone.

Kvar siger vart feira,
kvart feiltrinn diskutert,
kvart framtidsspor nøye undersøkt.

Den yngste kom
med tyngda av noko nytt,
trekte smil frå trøytte andlet,
fekk ømheit
berre ved å vere liten.

Og mellom dei,
lærte eit barn korleis ein kunne forsvinne.

Ikkje heilt.

Berre nok.

Nok til å lage sin eigen frukost.
Nok til å løyse eigne problem.
Nok til å høyre:

«Du klarer deg vel?»

i staden for:

«Fortel meg meir.»

Karakterkortet hans vart kasta eit blikk på.

Syskena sine vart bretta ut,
studerte,
etterfølgt av spørsmål.

Korleis gjekk prøva?
Gler du deg?
Kva skjedde etterpå?

For han
stoppa samtalen ofte
ved første svar.

Bra.
Greitt.
Det er fint.

Ei bru bygd
berre halvvegs over elva.

Han vart flink til å gjere seg liten.

Til å ikkje skape bry.

Til å bere skuffingar
utan å setje dei ned
der nokon kunne snuble over dei.

Folk kalla han sjølvstendig.

Dei spurde aldri
kvar han hadde lært det.

La aldri merke til
at sjølvstende kan vere eit einsamt språk,

snakka av barn
som sluttar å vente på at nokon
skal bli verande
til den andre halvdelen
av samtalen.

Åra gjekk.

Familien rosa styrken hans,
roa hans,
evna hans til å handtere alt åleine.

Som om dette var gåver.

Som om dei ikkje var smidde
av spørsmål utan svar
og dører som aldri vart opna.

Likevel, under stillheita,
vaks han.

Røter spør ikkje om lov
før dei går djupare.

Og ein dag,
når han såg tilbake,
forstod han noko:

Å forsvinne hadde aldri vore
den verkelege naturen hans.

Det hadde berre vore
forma på rommet
som var sett av til han.

Tragedien var ikkje
at han hadde for lite verdi.

Det var at menneska som elska han
hadde målt han
med uoppmerksame auge.

Og likevel,
trass i alt,
vart han verande.

Ikkje for å bli redda,
ikkje for å bli vald framfor nokon annan,

men berre

for å bli sett

gjennom heile lengda

av ei setning.

____________________

Undervurdering på arbeid: den utanlandske arbeidaren som vanlegvis blir ignorert, men brått blir sett på prøve som underhaldning

Ein polyglott sitt helvete

(hjort i frontlys)

Han tala i kasus, kjønn og tonar,
i rulla R-ar og strupeklangar.

Kunne bestille øl på latvisk,
diskutere Proust på serbisk,
forklare med akademisk presisjon
det vanskelege synet
på optativens funksjon,

og avslå eit substantiv tilfeldig
medan tog i Praha braut saman.

Han kviskra finske vokalkjeder
som bjeller frå ei slede
over slettene,

og bøygde verb gjennom sju tider
med munkeliknande ro
og jernfast konsentrasjon.

Men så —
katastrofen kom.

Ein kollega snudde seg.

Nokon smilte.

Ei stillheit breidde seg.

Ei felle vart lagt,
med all subtiliteten
til eit marsjerande korps.

«Å wow,» sa dei,
«du kan thai òg?

Sei noko!
Kom igjen!
Kva som helst!»

Og brått vart hjernen hans kvit.

Serverane krasja.

Lyset forsvann.

Kunnskapen hans flykta
utan eit spor,

som forskremde duer
ut i verdsrommet.

Fransken forlét han midt i steget.

Tyskaren gøymde seg.

Svensken nekta kjennskap.

Mandarinen klatra ut
gjennom ein bakveg,

forkledd under ein duk
på eit bord.

Han stod der og blinka,
stiv, bleik,

eit skogsdyr
som kjenner at buret nærmar seg.

Ein polyglott av høg rang
redusert til sirkusdyr
og klovn.

«Eh…»

Ein sveittedrope.

«…bonjour?»

Dei klappa
som om han hadde lært ein sel
å sjonglere torsk
på eit hjul.

«WOW! Ein gong til!
Sei meir! Det er sjukt!

Gjer aksenten!
Snakk fort!»

No krølla kvart språk han hadde kjent seg til
saman og døydde
bak beina i hovudet.

Dei gamle verba,
dei fine tonane,
kollapsa

som dårleg stabla trombonar.

For dette var ikkje ein samtale.

Dette var ein spontan kabaret.

Ikkje:

«Fortel meg kva du elskar
eller kva du meiner.»

Men:

«Dans, professor!
Kvak i baskisk!
Opptrer på gresk!
Sei noko no!»

Og ein stad djupt inne i sjela hans,

forbi alle lærebøker,
diagram og mål,

ropte ei lita røyst i smerte:

«Eg lærte usbekisk
for å lese toga.

Ikkje for å bli
ditt selskapsinnslag, Karen.»