Jon Fosse og den rytmiske skrivemåten
Jon Fosse er kjend for ein heilt særeigen skrivestil. I tekstane hans kan språket verke enkelt ved første augekast, men når ein les vidare, oppdagar ein at rytmen, gjentakingane og dei lange setningane skaper eit komplekst uttrykk. Fosse skriv ofte med få ord, men let dei same orda og tankane kome tilbake fleire gonger. Han brukar også lange setningar og ein teiknsetjing som kan bryte med det ein vanlegvis forventar av ein roman eller ein novelle. På denne måten kan teksten få ein rytme som liknar tankane og medvitet til mennesket. Skrivemåten hans passar dessutan godt til nynorsk, fordi nynorsken har ein språkleg rytme og eit ordtilfang som kan gi teksten eit munnleg, poetisk og konsentrert preg.
Eit viktig kjenneteikn ved Fosses stil er dei lange setningane. I staden for å dele tankane opp i mange korte setningar kan han la ei setning halde fram over lang tid. Tankar, minne, observasjonar og kjensler glir inn i kvarandre, og lesaren får kjensla av at teksten ikkje stoppar opp. Dette kan minne om korleis mennesket faktisk tenkjer. Når vi tenkjer, kjem tankane sjeldan i perfekt organiserte setningar. Ein tanke kan føre til ein annan tanke, som igjen kan føre til eit minne, ei kjensle eller ei ny assosiasjon. Hos Fosse blir denne rørsla ein viktig del av sjølve forteljinga.
Sjølv om Fosses skrivemåte kan minne om stream of consciousness, er det ikkje heilt det same. Stream of consciousness er ein litterær teknikk der forfattaren prøver å gjengi tankestraumen til ein karakter så direkte som mogleg. Fosse arbeider meir kontrollert enn dette. Tekstane hans kan verke spontane og flytande, men gjentakingane og rytmen er nøye komponerte. Det er altså ikkje berre tankane som blir viste fram; sjølve språket blir eit kunstnarleg verkemiddel. Når eit ord eller ein formulering kjem tilbake, kan det endre tyding fordi lesaren no møter det i ein ny samanheng.
Teiknsetjinga spelar også ei viktig rolle. Fosse bruker ikkje alltid punktum og andre grammatiske teikn på den måten lesaren kanskje forventar. Nokre gonger kan ein lang periode få halde fram utan mange av dei vanlege pausane. Dette kan gjere lesinga langsammare og meir konsentrert. Lesaren blir tvinga til å følgje rytmen i teksten i staden for berre å lese etter handling. Det kan nesten kjennast som om ein lyttar til ein person som snakkar eller tenkjer, der pausar og gjentakingar er viktigare enn perfekt grammatikk.
Gjentaking er eit anna sentralt verkemiddel. Fosse kan la eit namn, eit uttrykk eller ein tanke kome tilbake mange gonger. På overflata kan dette verke monotont, men gjentakinga skaper ein eigen rytme. Ho kan også vise korleis menneske ofte vender tilbake til dei same tankane. Når ein person er uroleg, redd eller usikker, kan ein tanke gjenta seg igjen og igjen. Ved å gjere gjentakinga til ein del av språket kan Fosse formidle ei slik indre rørsle utan å måtte forklare henne direkte.
Det interessante er at denne skrivemåten kan fungere særleg godt på nynorsk. Nynorsk har eit språkleg uttrykk som ofte ligg nær talemålet, og mange av dei vanlege nynorske formene kan gi teksten ein tydeleg rytme. Ord som «eg», «ikkje», «berre», «kjem», «vert» og «no» er korte og markante. Dei kan gjentakast utan at teksten nødvendigvis blir tung. Samstundes har nynorsken eit rikt tilfang av verb- og substantivformer som kan gi språket variasjon utan at det mistar det munnlege preget.
Nynorsken kan også vere godt eigna til ein litteratur som legg stor vekt på rytme. Når ein les Fosses tekst høgt, blir det tydeleg at språket ikkje berre skal formidle informasjon. Det skal også ha ein lyd. Gjentakingane, dei lange setningane og dei uvanlege pausane gjer at teksten nærmar seg noko musikalsk. Ein kan nesten lese teksten som om han hadde ein melodi, der enkelte ord og formuleringar fungerer som tilbakevendande tonar.
Dette betyr ikkje at Fosses stil berre fungerer fordi han skriv på nynorsk. Det avgjerande er samspelet mellom språket og skrivemåten. Fosse bruker eit enkelt og avgrensa språk, men set det saman på ein måte som gjer at dei enkle orda får stor vekt. Dersom teksten hadde vore full av kompliserte ord og lange forklaringar, ville den hypnotiske rytmen kanskje blitt broten. I staden får dei små orda og gjentakingane mykje plass.
Fosses skrivestil kan derfor opplevast både enkel og vanskeleg på same tid. Språket er ofte lett å forstå på ordnivå, men teksten krev konsentrasjon fordi meininga ikkje alltid ligg i ei tydeleg handling eller ei direkte forklaring. Lesaren må leggje merke til rytmen, gjentakingane og dei små endringane som skjer når ein tanke blir gjenteken. På den måten blir lesaren ein aktiv del av teksten.
Jon Fosse viser dermed at ein ikkje alltid treng eit komplisert språk for å skrive litteratur med stor djupn. Gjennom lange setningar, gjentakingar, uvanleg teiknsetjing og ein tankestraum som flyt fram og tilbake, skaper han eit språk som kan gi lesaren innblikk i korleis menneske opplever tid, minne og medvit. Nynorsken forsterkar denne effekten gjennom den munnlege og rytmiske kvaliteten i språket. Det er kanskje nettopp dette som gjer Fosses stil så særmerkt: Han bruker eit språk som på overflata kan verke enkelt, men som gjennom rytme og gjentaking opnar for mange lag av meining.
Leave a Reply